kunstgeschiedenis | Jacoba van Heemskerk - een antroposofe van het eerste uur in ons Gemeentemuseum

een herontdekking

27 augustus t/m 21 november 2005
Gemeentemuseum Den Haag

Het Gemeentemuseum Den Haag presenteert dit najaar een grote overzichtstentoonstelling van Jacoba van Heemskerck (1876-1923), een kunstenares die begin vorige eeuw een belangrijke bijdrage levert aan het ontstaan van de moderne kunst in Nederland. Van Heemskerck beweegt zich, net als Mondriaan, via het luminisme en kubisme richting de abstracte kunst. Uit recent onderzoek blijkt dat haar werk een opmaat is voor de gebrandschilderde ramen die ze aan het eind van haar leven maakt. Een aantal daarvan is speciaal voor deze tentoonstelling gerestaureerd, dankzij de Antroposofische Vereniging in Nederland en de Iona Stichting.

Jacoba van Heemskerck ontwerpt in 1921 negen ramen voor de Marinekazerne in Amsterdam. Ze worden ternauwernood gered als het gebouw in 1984 gesloopt wordt en belanden in kratten bij het Instituut Collectie Nederland. Nu drie van de negen ramen zijn gerestaureerd is het mogelijk om deze unieke kunstwerken, die belangrijk antroposofisch cultureel erfgoed zijn, te tonen. Bij de laatste presentatie van Van Heemskerck in 1982 werden de glas-in-loodramen nog gezien als een curieus uitstapje van de kunstenares. Onderzoek van Jacqueline van Paaschen en Arend Huussen wijst echter uit dat de ramen van groot belang zijn voor haar oeuvre: haar zoektocht naar een heldere, levendige kleur en de mogelijkheid om kleur aan licht te verbinden eindigt bij dit medium. De terugkerende, symbolistische onderwerpen in haar oeuvre zijn ook op de ramen te vinden: zeilschepen, bruggen en bomen, in heldere kleuren en met ferme contouren.

Van Heemskerck studeert na de Koninklijke Academie in Den Haag bij de Larense schilder Hart Nibbrig en gaat vervolgens, net als Picasso, Munch en Matisse dat deden, in de leer bij het atelier van Eugène Carrière in Parijs. Daar voedt ze zich met de werkelijk moderne kunst, toen een voor vrouwen opmerkelijke stap. Daarna zou ze haar leven lang in Den Haag werken en in Domburg, waar ze met haar levenspartner Marie Tak van Poortvliet een huis bouwt en veel contact heeft met de Nederlandse avant-garde. Ook Marie Tak is een pionier: zij legt een indrukwekkende collectie moderne kunst aan, met werk van onder meer Piet Mondriaan, Franz Marc, Fernand Léger en Wassily Kandinsky, wiens werk ze in Nederland introduceert. Daarnaast is ze de grondlegger van de biologisch-dynamische landbouw in Nederland. Tak is Jacoba's mecenas; ze koopt veel werk van haar aan en volgt met haar aankopen de artistieke ontwikkeling van haar vriendin. 

In deze tentoonstelling wordt nader ingegaan op de antroposofische achtergronden in het werk van Jacoba van Heemskerck. Ze was lid van zowel de Theosofische- als de Antroposofische Vereniging en werd gevoed door de geschriften van Wassily Kandinsky (Über das Geistige in der Kunst) en door die van Rudolf Steiner. Van de laatste zullen ook diens 'schoolbordtekeningen' te zien zijn, in 1992 herontdekt en straks voor het eerst in Nederland te zien. In de antroposofie ziet Van Heemskerck haar religieuze verbondenheid met de natuur en haar zoeken naar het wezen der dingen beantwoord. Ze ontwikkelt een beeldtaal waarin het karakter en de beweging van kleuren en vormen belangrijk zijn. Hoewel ze in haar afbeelding van de innerlijke wereld steeds abstracter wordt zou ze de werkelijkheid nooit helemaal loslaten. Haar kunst levert haar groot succes op, met name in Duitsland, waar ze vanaf 1913 bij de Berlijnse expressionistische galerie Der Sturm jaarlijks exposeert.

Bij de tentoonstelling verschijnt de monografie en oeuvrecatalogus Jacoba van Heemskerck van Beest, Schilderes uit roeping, waarin het onderzoek van J.F.A. van Paaschen-Louwerse en A.H. Huussen jr. is vastgelegd. (Waanders Uitgevers, 256 pagina's, € 42,50)

Zie ook