duurzame ontwikkeling | Ter Heijde krijgt een zandeiland

Twintig miljoen kuub zand voor de deur

Binnenkort, medio december, verschijnt het eerste baggerschip voor de kust bij Ter Heijde (Zuid-Holland) om dichtbij het strand een lading zand te lossen. Het is het begin van wat moet uitgroeien tot een heus schiereiland dat 1.500 meter in zee steekt en waarop te zijner tijd zelfs een duintop ontstaat.

De plek die lang gold als de zwakste schakel aan de Noordzeekust ? de duinenrij van Ter Heijde was akelig smal en laag met de bebouwing er vlak achter krijgt nu een 'Zandmotor' voor de deur. Baggeraars brengen twintig miljoen kuub zand naar een plek ter hoogte van de vuurtoren. Het dorp van een kleine zevenhonderd inwoners, dat ooit in de vijftiende en zestiende eeuw vier maal door stormen en overstromingen getroffen werd, en waar een monument herinnert aan de zeeslag tegen de Engelsen in 1653 waarbij Maarten Tromp het leven liet, krijgt er een kustattractie bij.

Het doel en de betekenis van de Zandmotor gaan verder dan recreatie of lokale kustversterking. Dit zandschiereiland moet een alternatief bieden, hopen de ontwerpers, voor de voortdurende suppleties van zand uit zee. Rijkswaterstaat wil ermee voorkomen dat de kustlijn landwaarts terugschrijdt en het kustfundament in stand blijft. In één keer miljoenen kuub zand op een locatie neerleggen, in plaats van telkens op wisselde plekken het zand aanvullen, is goedkoper, zo is de verwachting.

In 2009 transporteerden de door RWS ingehuurde baggerbedrijven 14,6 miljoen m3 zand naar de kust (niet opgespoten op het strand maar in ondiep water). Een deel daarvan, 5,4 miljoen m3, was achterstallig uit 2008, 1,9 miljoen m3 werd doorgeschoven naar 2010.

Ruwweg bedragen de kosten voor zandsuppleties een kleine tachtig miljoen euro. De prijs voor het winnen van zand, twintig kilometer uit de kust of daar waar de zee minstens twintig meter diep is, en het transport naar de kust varieerde sterk in de afgelopen jaren en was ook per locatie uiteenlopend. Het goedkoopste zand ligt voor Noordwijk ? 2,85 euro per m3 ? waar in oktober 2008 het ?dijk in duin? project werd afgerond; het duurste zand ? 10,85 euro/m3 ? ligt sinds december 2007 voor Vlissingen. Bij de start van het programma om de zwakke schakels in de kust aan te pakken lag de zandprijs op zo?n 3 euro/m3; in 2008 rekenden de baggeraars ongeveer 7 euro/m3.

Bouwen met de natuur

Het is niet de bedoeling dat dit kunstmatige schiereiland voor Ter Heijde blijft liggen. Integendeel, het idee van de ?motor? is dat golven, getijdenbewegingen en stroming het zand en slib in de loop der jaren op een natuurlijke wijze verspreiden langs de kust tussen Scheveningen en Hoek van Holland. Deze manier van kustversterking past in het concept van ?bouwen met de natuur?.

Dit principe propageert waterbouwkundige Ronald Waterman al decennia lang, ook als lid van de Provinciale Staten Zuid Holland. Waterman promoveert overigens eind december aan de TU Delft; ook zijn proefschrift draait om ?building with nature?. Mede dankzij hem en gedeputeerde Lenie Dwarshuis is de laatste jaren de kust van Zuid-Holland een flink eind in zeewaartse richting opgeschoven. Net boven de pier bij Hoek van Holland ligt de Dixhoorn-driehoek. Ter compensatie van de Tweede Maasvlakte die nu wordt aangelegd (en waar maar liefst 240 miljoen kuub zand voor nodig is), krijgt de kust ter hoogte van het Westland er 35 ha natuurgebied bij door opspuiting. De bij zwemmers beruchte Delflandse hoofden, de golfbrekers die gevaarlijke stromingen veroorzaakten, zijn inmiddels onder het zand verdwenen.

Als deze pilot met de Zuid-Hollandse Zandmotor slaagt, is de kans groot dat ook andere provincies zandmotoren laten aanleggen, zegt hoogleraar kustwaterbouwkunde Marcel Stive van de TU Delft. ?Noord-Holland wil dit graag voor de Hondsbossche?, aldus Stive. De harde Noordzeedijk tussen Camperduin en Petten zou, als het aan Stive ligt, niet mogen worden begraven in zand (de dijk in duin-optie), maar zichtbaar moeten blijven. ?De Hondsbossche is cultureel erfgoed, dus laat ?m in volle glorie bestaan en leg tussen de zandmotor en de dijk een natte duinvallei; dat heeft ook weer ecologische voordelen?, bepleit de hoogleraar.

Zeespiegelstijging

Stive maakte deel uit van de tweede Deltacommissie, onder voorzitterschap van Cees Veerman, die in 2008 zijn rapport uitbracht. De commissie wil bovenop de zandsuppletie die de al eeuwenlange kustafslag compenseert, een extra suppletie om de zeespiegelstijging de baas te blijven. Veerman c.s. gaat uit van een zeespiegelstijging van zes tot twaalf millimeter per jaar, uitmondend in 65 tot 130 centimeter in het jaar 2100. Dat impliceert een ophoging van de kust met 40 tot 85 miljoen m3 zand per jaar. Eén millimeter stijging van de zeespiegel vergt een suppletie van zeven miljoen kubieke meter zand.

De Deltacommissie gaat verder en houdt een pleidooi voor een extra suppletievolume van veertig miljoen kuub per jaar. Daarmee breidt de kust van Zeeland, Zuid- en Noord-Holland dan geleidelijk en ?natuurlijk? uit en krijgt Nederland er een één kilometer brede strook zeewaarts bij. Zo'?n bredere kust compenseert voor natuurverlies in de laatste anderhalve eeuw mits ecologisch ingericht biedt ruimte voor recreatie en draagt bij aan terugdringing van zoute kwel in agrarische gebieden achter de duinstrook. Want hoe breder de duinenrij, hoe groter de zoetwatervoorraad eronder, en die vormt een buffer tegen het indringende zeewater.

Stive erkent ruiterlijk dat er nogal wat planologische haken en ogen zitten aan zo?n kustverbreding. Niet elke boulevardbewoner zal blij zijn als het uitzicht op zee minder wordt (?not in my front yard?). En de belangen van natuur en van urbanisatie kunnen makkelijk botsen. ?De discussie is: hoeveel rood (huizen, gebouwen, red.) heb je nodig om het geheel te kunnen betalen? Badplaatsen zitten planologisch ingeklemd tussen hun rode contouren en willen dolgraag extra ruimte om te bouwen. Maar dan is het punt: is die extra kust er voor de happy few in dure huizen, of voor de natuur waar ook de gewone man van kan genieten.?

Voor de baggeraars is de zandmotor geen probleem. Voor waterbouwers zoals Stive, is de monitoring van de Zandmotor en de natuurlijke dynamiek daaromheen een uitdaging. In welke richting en hoe snel gaat het zand zich verplaatsen? Hoe veilig is het rond dit zandschiereilandje voor zwemmers en surfers?

Surf-aio's

Naast de middelen die RWS in huis heeft voor monitoring van de basiskustlijn (meetschepen en sinds zo?n jaar of tien ook vliegtuigen uitgerust met lidar, ofwel laserhoogtemeting) beschikken Stive en zijn onderzoeksgroep over een bijzonder meetinstrument: de Nemo-jetski, bestuurd door Stive?s eigen ?surf-aio's?.

Meerdere assistenten-in-opleiding ofwel promovendi zijn naast waterbouwkundige verwoedde surfers en doen met hun sport nog meer praktijkkennis op over de dynamiek van golven en stromingen. Stive heeft geïnvesteerd in een jetski waarmee zijn aio?s al op meerdere plaatsen in Europa metingen hebben verricht om het kustprofiel in kaart te brengen. Dat gaat akoestisch; een sonarapparaat achterop de Nemo stuurt geluidspulsen naar de zeebodem en uit de weerkaatsing leidt men de diepte af. Tegelijkertijd houdt een gps-apparaat de plaatsbepaling bij.

Ook werkt de onderzoeksgroep aan modellering van data afkomstig van de Argus-camera?s die op verschillende plekken langs de kust staan. Zoals elke kustbewoner weet geeft de witte lijn van schuimend water aan waar de golf uit zee op de zandige bodem breekt. Met louter visuele waarneming is zo af te leiden hoe hoog de zandbanken voor de kust zijn, of tot hoever een golf door kan rollen voordat hij op de kust stuit. Een gemiddelde witte lijn in de branding, gemeten over een langere tijd, geeft zo aan hoe het kustprofiel is, ofwel hoeveel zand er ligt.

Bron: Technisch Weekblad 48, 4 december 2010

Auteur: Benno Boeters

Ir. Ronald Waterman verdedigt op dinsdag 21 december 2010 zijn proefschrift aan de TU Delft. Het gaat bij het proefschrift om zijn levenswerk Building with Nature. http://www.ronaldwaterman.nl .

Zie ook : http://www.zandmotor.nl en http://www.zeespiegelstijging.nl en http://www.stadsontwikkelaars.nl